1. Introductie

Een olifant balancerend op een grote bal. Een tijger die door een brandende hoepel springt. Een aangeklede chimpansee op een fiets. Een acrobaat op de rug van een paard. Een zeeleeuw die met de bal speelt… En ook zebra’s, kamelen, lama’s, leeuwen, geiten, katten, honden, ja zelfs koeien, treden op in het circus.

Een circus is er enkel en alleen voor menselijk vermaak. In de natuur balanceert een olifant niet op een bal, haalt een tijger het niet in zijn hoofd om in de buurt van vuur te komen en denkt een chimpansee nooit: “Kom, ik kleed me aan en ga een stukje fietsen”…

2. Trainingsmethoden

Wie denkt dat dieren met zoentjes en een aai over de kop wordt geleerd hoe ze al het bovenstaande moeten doen, komt bedrogen uit. In het circus vertonen dieren kunstjes die allesbehalve natuurlijk zijn. Die kunstjes worden aangeleerd door de wil van de dieren te breken. Getuigenissen van ex-circusmedewerkers liegen er niet om. Er wordt bevestigd dat voor het trainen van de dieren grof geweld wordt gebruikt. Dieren worden geslagen met stokken en zwepen. Net zo lang tot de dieren doen wat van hen verlangd wordt.

Dieren worden hiermee geconditioneerd om de rest van hun leven te reageren op pijnprikkels met gehoorzaamheid. Een voorbeeld hiervan zijn de zogenaamde olifantenhaken die circussen vaak gebruiken. Dit zijn stokken met een scherpe hoekvormige punt. Het olifantenlichaam kent plekken waar de huid bijzonder dun en dus zeer gevoelig is. De olifantenhaak wordt gebruikt om op die plekken te prikken, druk uit te oefenen of de haak vast te zetten. Dit gebeurt bijvoorbeeld achter of in de oren, rond de mond of de anus. Filmpjes en foto’s van het gebruik van deze haken zijn op internet te vinden (onder andere op: Voor vermaak zonder dieren).

3. Welzijnsproblemen

Los van de methodes waarmee de dieren het onnatuurlijke gedrag wordt aangeleerd, is het leven naast de optredens ook doffe ellende. Dieren verblijven in kleine kooien of stallen. Olifanten staan soms ook met hun poten vastgeketend, zodat ze helemaal geen bewegingsvrijheid hebben.  Of staan op een stukje terrein dat is afgezet, maar in de verste verte niet overeenkomt met hun natuurlijke leef- of bewegingsruimte. Van nature sociale dieren staan vaak alleen, waardoor ze zich erg eenzaam gaan voelen. Aan de andere kant worden bijvoorbeeld tijgers, die van nature alleen leven, wel met soortgenoten bij elkaar gezet.

Het leven onderweg is erg stressvol en kan ook pijnlijk zijn. Soms zitten dieren 22 uur aaneen opgesloten in kleine transportwagens, waar ze zich niet of nauwelijks in kunnen bewegen. Giraffen bijvoorbeeld worden meestal gedwongen om te liggen, terwijl ze dat in de natuur maar zelden doen. Tijdens de ritten hebben dieren niet altijd toegang tot voedsel en water. In de winter is het in de auto enorm koud en in de zomer kan het ondraaglijk heet worden. Al met al geen pretje voor een circusdier.

Het is wel duidelijk dat het leven van circusdieren totaal niet te vergelijken valt met dat van hun vrije soortgenoten. Circusdieren kunnen geen uiting geven aan hun instincten. Ze kunnen niet jagen, niet vrij bewegen, geen wild dier zijn. Tijgers lopen in de vrije natuur tientallen kilometers per dag. Dat kunnen ze niet in de paar vierkante meters van een circuskooi. Circusdieren hebben een groot gebrek aan bewegingsvrijheid, stimulans en afleiding. Grote katachtigen en olifanten vertonen daarom bijna altijd stereotype gedrag. Ze ijsberen, of wiegen hun hoofd/slurf heen en weer. De universiteit van Wageningen concludeerde in 2009 dat circusolifanten in Nederland gemiddeld maar liefst 10 uur per dag dit soort gestoord gedrag vertonen. Zoals je kunt lezen in ons hoofdstuk over olifantenritjes en -shows kunnen de onnatuurlijke kunstjes ook nog medische risico’s met zich meebrengen.

4. Wetgeving Nederland

In het regeerakkoord van oktober 2012 maakte de Nederlandse regering kenbaar het gebruik van wilde dieren in circussen te willen verbieden. In de twee jaar daarna werd het oorverdovend stil. Organisaties als Bite Back en Wilde Dieren De Tent Uit continueerden hun campagnes om bewustwording te creëren en om misstanden in circussen aan het licht te brengen. Ook Dierbewustleven startte een kleine campagne en riep volgers op Facebook en Twitter op om staatssecretaris Dijksma aan te sporen nu eindelijk met het verbod over de brug te komen.

December 2014 kwam het verlossende woord: het verbod komt er! Met ingang van september 2015 mogen wilde dieren niet langer in het circus worden gebruikt in Nederland. “Het welzijn, de gezondheid en het natuurlijk gedrag van wilde zoogdieren worden aangetast en het is niet meer van deze tijd”, vindt staatssecretaris Dijksma. Het besluit kun je hier lezen: https://www.rijksoverheid.nl/documenten/besluiten/2015/08/28/besluit-verbod-wilde-dieren-in-circussen

5. Wetgeving wereldwijd

Nederland volgt tal van andere landen die al eerder besloten het gezeul met dieren in circussen aan banden te leggen, totaal te verbieden of wetsvoorstellen daartoe aan het opstellen zijn.

In Bolivia, Cyprus, Ecuador, Israël, Singapore, Brazilië, China, Costa Rica, Griekenland, Oostenrijk, Paraguay, België, Bosnië en Herzegovina, Kroatië, Servië, El Salvador, Slovenië en Peru geldt al een verbod. In Engeland en Colombia zijn de verboden in de maak.

Daarnaast hebben in veel andere landen steden en deelstaten al een verbod ingesteld. Venetië heeft bijvoorbeeld een verbod, maar Italië niet. In Amerika en Venezuela gelden op veel plaatsen ook lokaal verboden. In diverse landen, zoals bijvoorbeeld Finland en Tsjechië, gelden verboden voor bepaalde – maar nog niet alle wilde – diersoorten. Dit geldt ook voor Estland, maar daarvan is reeds bekend dat een totaalverbod aanstaand is.

Er zijn veel ontwikkelingen en er zullen meer landen, lokaal of nationaal, volgen.

6. Wat kun jij doen?

Denk goed na over een bezoek aan een circus met (wilde) dieren. Ze hebben een slecht en onnatuurlijk leven. Het kaartje voor een dergelijk circus kopen, houdt dit in stand! Kijk op Voor vermaak zonder dieren voor meer informatie en voor een lijst met circussen zonder dieren of ander vermaak zonder dieren.

7. Toekomst Nederlandse circusdieren

Wilde Dieren De Tent uit heeft de circussen in Nederland aangeboden te helpen met het herplaatsen van de dieren die van hun rust mogen gaan genieten. Ze lieten weten hun netwerken te willen aanwenden om bemiddeling, plaatsing en vervoer mogelijk te maken. Dit is ook in het besluit van de overheid opgenomen. Helaas bleek er vanuit de circuswereld weinig tot geen interesse voor. Op de website van de organisatie kunnen circussen echter nog altijd een verzoek tot opvang indienen.

Zie je na 15 september nog circussen rondreizen of optreden met wilde zoogdieren in Nederland? Dan kun je hiervan melding maken bij de handhavende instantie NVWA via hun online formulier. Bel ook 144 (dierenpolitie). Mocht je ontevreden zijn over hoe je melding wordt opgepakt informeer dan één van de volgende organisaties: Stichting AAP, Stichting VIER VOETERS, World Animal Protection.